Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci w Polsce \u2013 r\u00f3wnie\u017c na terenie Beskidu Niskiego \u2013 panowa\u0142 wysoki poziom analfabetyzmu. Por\u00f3wnuj\u0105c wyniki dw\u00f3ch Spis\u00f3w Powszechnych z 1921 roku i 1931 roku we wsiach powiatu gorlickiego wzros\u0142a liczba os\u00f3b umiej\u0105cych pisa\u0107 i czyta\u0107 z 58 % do 76 %, przy czym liczba analfabet\u00f3w zmniejszy\u0142a si\u0119 nieznacznie z 29 % do 21 %. W pierwszej po\u0142owie lat 20. Ubieg\u0142ego wieku w Nowicy wybudowano w pobli\u017cu plebani nowoczesn\u0105 szko\u0142\u0119. Szko\u0142a posiada\u0142a dwie du\u017ce sale lekcyjne z wielkimi oknami, obszerny korytarz i kilka mniejszych pomieszcze\u0144. Z ty\u0142u budynku znajdowa\u0142o si\u0119 ma\u0142e podw\u00f3rze i mieszkanie przeznaczone dla nauczyciela. Pierwszym nauczycielem posiadaj\u0105cym odpowiednie klasyfikacje pedagogiczne by\u0142 Micha\u0142 W. Sobolewsky (\u017cy\u0142 lat 50, zmar\u0142 w 1938 roku) (jego gr\u00f3b znajduje si\u0119 na cmentarzu przy cerkwi w Nowicy).<\/p>\n\n\n\n
Tu\u017c po wojnie w ca\u0142ym kraju sytuacja ekonomiczna mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a trudna a minione czasy austriackie wspominano z wielkim rozrzewnieniem. Po wojnie \u0141emkowie utworzyli Ruskie Narodowe\/ Ludowe Rady \u0141emk\u00f3w. 5 grudnia 1918 roku we Florynce powo\u0142ano Naczeln\u0105 Rad\u0119 \u0141emkowszczyzny (Rusk\u0105 Ludow\u0105\/ Narodow\u0105 Republik\u0119 \u0141emk\u00f3w), kt\u00f3r\u0105 rozwi\u0105zano 23 stycznia 1919 roku przekazuj\u0105c w\u0142adz\u0119 proczechos\u0142owackiej Karpatoruskiej Radzie Ludowej w Preszowie. \u0141emkowie w wi\u0119kszo\u015bci nie chcieli przy\u0142\u0105cza\u0107 si\u0119 ani do Polski, W\u0119gier ani Ukrainy. Pomys\u0142 przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do Czechos\u0142owacji ni\u00f3s\u0142 nadziej\u0119 na zjednoczenie polityczno\u2013gospodarcze ziem karpatoruskich[1]<\/a>. Zaraz po 1920 roku Ukrai\u0144cy rozpocz\u0119li agitacj\u0119 na ziemiach \u0141emkowszczyzny. Ksi\u0119\u017cy rusofil\u00f3w zast\u0119powano m\u0142odymi duchownymi posiadaj\u0105cymi zapatrywania proukrai\u0144skie. W wyniku tych dzia\u0142a\u0144 rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 swego rodzaju \u201ewojna religijna\u201d: mieszka\u0144cy masowo opuszczali Ko\u015bci\u00f3\u0142 grekokatolicki i przechodzili na prawos\u0142awie (w latach 1926\u20131934 oko\u0142o 40 miejscowo\u015bci z 18.000 mieszka\u0144c\u00f3w)[2]<\/a>. W wioskach, kt\u00f3re by\u0142y podzielone wyznaniowo zaobserwowano wzmo\u017cenie konflikt\u00f3w na tle religijnym: wznoszono osobne \u015bwi\u0105tynie prawos\u0142awne, z grekokatolickich cerkwi zabierano wyposa\u017cenie (sprz\u0119t liturgiczny i ksi\u0119gi), dochodzi\u0142o do r\u0119koczyn\u00f3w. Wraz z powrotami emigrant\u00f3w z Ameryki pojawi\u0142y si\u0119 na \u0142emkowszczy\u017anie nowe wyznania: badacze Pisma \u015awi\u0119tego, bapty\u015bci, Ko\u015bci\u00f3\u0142 Adwentyst\u00f3w Dnia Si\u00f3dmego, zielono\u015bwi\u0105tkowcy. W Nowicy w tym czasie panowa\u0142 spok\u00f3j: nikt nie przeszed\u0142 na prawos\u0142awie, nie nast\u0105pi\u0142 podzia\u0142 spo\u0142eczno\u015bci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a jednak rusofilami, jak np. Wasyl Antonycz (ojciec znanego poety), Ks. Iwan Horodecki czy adwokat Jaros\u0142aw Sioka\u0142o z Gorlic. W latach 30 ubieg\u0142ego wieku znowu nasili\u0142a si\u0119 aktywno\u015b\u0107 dzia\u0142aczy ukrai\u0144skich, zn\u00f3w ludzie zacz\u0119li przechodzi\u0107 na prawos\u0142awie. Aby temu zapobiec w 1934 roku Watyka\u0144ska Kongregacja dla Ko\u015bcio\u0142a Wschodniego powo\u0142a\u0142a Apostolsk\u0105 Administracj\u0119 \u0141emkowszczyzny[3]<\/a>. W czasach II Rzeczpospolitej prezbiterami lub zarz\u0105dcami parochii w Nowicy byli: o. Iwan Jesyp (do roku 1921), o. Andrij Perchacz (do 1922 roku), o. Hnat Ha\u0142uszka (do 1924 roku), o. Josyf Lalowycz (do 1929 roku), o. Iwan Zachariasewycz (do 1934 roku), o. Myko\u0142a Zajac (do 1935 roku), o. Jakym Hrycaj (do 1939 roku). W okresie od 1914 roku do 1930 roku Nowic\u0119 zamieszkiwa\u0142o 115 rodzin grekokatolickich: 26 rodzin Bihuniak\u00f3w, 7 rodzin Ha\u0142uszczak\u00f3w, 6 rodzin Potockich i Sembratowycz\u00f3w, 5 rodzin Klanck\u00f3w, po 4 rodziny Biszk\u00f3w, Karlak\u00f3w, Ko\u0142tk\u00f3w i Obuchanycz\u00f3w; po 3 rodziny Czaczun\u00f3w, Mychniak\u00f3w, Romanyk\u00f3w i Wienck\u00f3w; po 2 rodziny Bodyk\u00f3w, Breni\u00f3w, Dytk\u00f3w, Feciur\u00f3w, Ferenc\u00f3w, Gluk\u00f3w, Kaszczak\u00f3w, Kr\u00f3l\u00f3w, Pa\u0142ubniak\u00f3w, Pawe\u0142czak\u00f3w, Szlachty i \u017buraw\u00f3w; po 1 rodzinie: Chowa\u0144c\u00f3w, Demaj\u00f3w, Jarosz\u00f3w, Feciuch\u00f3w, Guzik\u00f3w, Jaczeczak\u00f3w, Machnycz\u00f3w, Paw\u0142owskych, Ryb, Smolej\u00f3w, Suchaczyn\u00f3w, Schwec\u00f3w, Zimowskich i Zysk\u00f3w. W omawianym czasie wiele rodzin mieszka\u0142o pod tym samym numerem pod kt\u00f3rym zamieszkiwali w XVIII wieku (np. plebania nosi\u0142a nr 43, rodzina Romanyk\u00f3w \u2013 nr 10). Numeracja dom\u00f3w nie by\u0142a zwi\u0105zana z usytuowaniem dom\u00f3w a nowe budynki nie zachowywa\u0142y w terenie kolejno\u015bci. Opr\u00f3cz grekokatolik\u00f3w wie\u015b zamieszkiwali \u017bydzi i Cyganie. Najbogatsza we wsi rodzin\u0105 \u017cydowsk\u0105 by\u0142a rodzina Mytler\u00f3w (Mitler\u00f3w). G\u0142owa rodziny \u2013 Chaim mieszka\u0142 w Nowicy ze swym synem Mojsejem i wsp\u00f3lnie prowadzili du\u017ce gospodarstwo i karczm\u0119 oraz skupowali \u0142y\u017cki produkowane przez mieszka\u0144c\u00f3w; drugi syn, Lejba, mieszka\u0142 w Przys\u0142opiu gdzie prowadzi\u0142 sklep. Podczas wojny zostali oni wywiezieni do gorlickiego getta. Opr\u00f3cz Mitler\u00f3w Nowic\u0119 zamieszkiwa\u0142a jeszcze jedna rodzina ubogich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a sklepik w dolnej cz\u0119\u015bci wsi i dawa\u0142a mieszka\u0144com towar na kredyt (kresk\u0119<\/em>). Relacje pomi\u0119dzy \u017bydami a pozosta\u0142ymi mieszka\u0144cami wsi nie uk\u0142ada\u0142y si\u0119 najlepiej z wielu powod\u00f3w (m.in. \u0141emkowie czuli si\u0119 wykorzystywani przez \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy skupowali od nich wyroby drewniane w bardzo niskich cenach po czym zarabiali na nich du\u017co wi\u0119cej). Cyganie zamieszkiwali Nowic\u0119 ju\u017c przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, w latach 1914\u20131930 wie\u015b zamieszkiwa\u0142y (co najmniej) trzy rodziny cyga\u0144skie \u2013 Bia\u0142a, Becherowscy, Siwakowie. W okresie mi\u0119dzywojennym spo\u0142eczno\u015b\u0107 cyga\u0144ska Nowicy liczy\u0142a oko\u0142o 20\u201325 os\u00f3b, wszyscy oni zgin\u0119li podczas II wojny \u015bwiatowej. Mieszkali w dolnej cz\u0119\u015bci wsi, pomi\u0119dzy rzeczk\u0105 i drog\u0105 na terenie zwanym preusio<\/em>. Byli lubiani przez pozosta\u0142\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 Nowicy a s\u0105siedzi ch\u0119tnie zapraszali ich w kumy. Jeden z Cygan\u00f3w by\u0142 kowalem, zaopatrza\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w w podkowy, okucia, narz\u0119dzia (siekiery, no\u017ce i inne potrzebne do wyrobu \u0142y\u017cek)[4]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W omawianym okresie mi\u0119dzywojnia zabudowa wsi by\u0142a bardzo g\u0119sta, budynki sta\u0142y zwr\u00f3cone d\u0142u\u017csz\u0105 elewacj\u0105 w stron\u0119 drogi, ze szczytami w linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. By\u0142o 119 gospodarstw w samej Nowicy i 43 na Przys\u0142opiu. Ludzie zamieszkiwali r\u00f3wnie\u017c tereny poza wsi\u0105, po\u0142o\u017cone wysoko, finalnie na interesuj\u0105cym nas terenie by\u0142o 175 gospodarstw. W 1931 roku Nowica przy powierzchni 10,06<\/p>\n\n\n\n nale\u017ca\u0142a do \u015brednich wsi zlokalizowanych w pobli\u017cu Gorlic, podobnie jak Bielanka i Klimk\u00f3wka (Przys\u0142op mia\u0142 zaledwie 4,33 by\u0142 najmniejsz\u0105 ze wsi w dorzeczu g\u00f3rnej Ropy). Pola zachowa\u0142y sw\u00f3j pradawny uk\u0142ad \u0142anowy, do kt\u00f3rych doje\u017cd\u017ca\u0142o si\u0119 bardzo w\u0105skimi dr\u00f3\u017ckami; nadal uprawiano \u2013 te same jak przed wiekami \u2013 warzywa i zbo\u017ca. W XIX wieku zacz\u0119to na tych terenach uprawia\u0107 ziemniaki i brukiew. Po byd\u0142o i owce jechano na W\u0119gry (tereny dzisiejszej S\u0142owacji) lub na Huculszczyzn\u0119. Owce dwa razy do roku strzy\u017cono, z mleka owczego robiono sery i bryndz\u0119 na potrzeby w\u0142asne i na sprzeda\u017c. W okresie jesiennym wi\u0119kszo\u015b\u0107 odchowanego byd\u0142a i owiec sprzedawano, pozostawiaj\u0105c na zim\u0119 jedynie wo\u0142y robocze, par\u0119 kr\u00f3w i do 10 owiec[5]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ko\u0144cem XIX wieku i w czasie mi\u0119dzy wojnami w Nowicy wybudowano wiele dom\u00f3w. W tym okresie zdarza\u0142y si\u0119 zagrody wielobudynkowe, jednak przewa\u017ca\u0142y zagrody jednobudynkowe (pod jednym, wsp\u00f3lnym dachem znajdowa\u0142y si\u0119 izby mieszkalne i pomieszczenia gospodarcze). Z tego powodu bry\u0142a chy\u017cy jest wyd\u0142u\u017cona, a niekiedy zostaje poszerzona na skutek nasuwania si\u0119 po\u0142aci dachowych na przyleg\u0142e pomieszczenia gospodarcze tak zwane zahaty<\/em> (nie ka\u017cda chy\u017ca posiada zahat; by\u0142a o tym mowa ju\u017c we wcze\u015bniejszym fragmencie pracy). Z powodu poszukiwa\u0144 ciep\u0142och\u0142onno\u015bci dom\u00f3w w chy\u017cach cz\u0119sto stosowa\u0142o si\u0119:<\/p>\n\n\n\n W wyniku zastosowania wymienionych rozwi\u0105za\u0144, chy\u017ce mia\u0142y odpowiedni\u0105 os\u0142on\u0119 termiczn\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej proces wyzi\u0119biania pomieszcze\u0144 w dni mro\u017ane i wietrzne przebiega\u0142 wolniej[6]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nowicka rzeka w tym czasie nie nale\u017ca\u0142a do czystych \u2013 sp\u0142ywa\u0142a do niej gnoj\u00f3wka z wszystkich gospodarstw, wchodzi\u0142o do niej byd\u0142o a kobiety w niej pra\u0142y. Przez ca\u0142y okres mi\u0119dzywojenny nie grodzono domostw w Nowicy, ogradzano jedynie grz\u0105dki \u2013 z warzywami i kwiatami \u2013 drewnianymi sztachetami lub plecionymi z wikliny lub leszczyny p\u0142otkami. Sadzono r\u00f3wnie\u017c liczne drzewa owocowe: jab\u0142onie, \u015bliwy, grusze[7]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W Nowicy i na Przys\u0142opiu zewn\u0119trzne \u015bciany mieszkalne dom\u00f3w wyr\u00f3wnywano glin\u0105 i malowano na jeden kolor: bia\u0142y lub niebieski (ten kolor odstrasza\u0142 muchy). Przestrze\u0144 mi\u0119dzy belkami uszczelniano mchem i zalepiano glin\u0105, p\u00f3\u017aniej malowano glink\u0105 w kolorze jasnym lub wapnem. Czterospadowe dachy kryte by\u0142y gontem[8]<\/a>. Z. Szanter tak pisze o \u00f3wczesnych wn\u0119trzach dom\u00f3w: \u201eCz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna budynk\u00f3w wielofunkcyjnych sk\u0142ada\u0142a si\u0119 zazwyczaj z dw\u00f3ch pomieszcze\u0144: du\u017cej, kwadratowej izby, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142 si\u0119 piec, oraz z pod\u0142u\u017cnej komory, przylegaj\u0105cej do izby. Komora mog\u0142a by\u0107 tzw. izba zimn\u0105, w kt\u00f3rej nie by\u0142o pieca. W przypadku, gdy gospodarstwo nie posiada\u0142o spichlerza, przechowywano w niej odzie\u017c i zapasy \u017cywno\u015bci. Mog\u0142a te\u017c s\u0142u\u017cy\u0107 jako sypialnia dla cz\u0119\u015bci domownik\u00f3w (\u2026). W izbie i w komorze, jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym, zazwyczaj chodzi\u0142o si\u0119 po polepie<\/em> \u2013 grubej (na oko\u0142o 30\u201340 cm) warstwie ubitej gliny. Wymaga\u0142a ona sta\u0142ej konserwacji \u2013 w ka\u017cd\u0105 sobot\u0119 gospodyni ma\u015bci\u0142a j\u0105 jasn\u0105, rozrobion\u0105 glin\u0105 (sywci\u0105<\/em>) i uzupe\u0142nia\u0142a ubytki\u201d[9]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W naro\u017cniku, na styku \u015bcian izby, komory i sieni (lub boiska), przy drzwiach, kt\u00f3rymi wchodzi\u0142o si\u0119 do izby budowano piec. Warto w tym miejscu wspomnie\u0107, i\u017c kurne i p\u00f3\u0142kurne piece wyst\u0119powa\u0142y w ponad 90 % dom\u00f3w z przed I wojny \u015bwiatowej. Piece z kominami, kt\u00f3re wyprowadza\u0142y dym ponad dach, rozpowszechni\u0142y si\u0119 dopiero w okresie mi\u0119dzywojennym. Zdaniem S. Leszczyckiego w po\u0142owie lat 30. ubieg\u0142ego wieku w Nowicy 60 % budynk\u00f3w posiada\u0142o murowane kominy[10]<\/a>. Pojawienie si\u0119 komin\u00f3w zmieni\u0142o w spos\u00f3b radykalny przygotowywania potraw. W tym czasie powszechnie wyst\u0119powa\u0142y kuchnie angielskie (szparchety<\/em>) \u201ew kt\u00f3rych ogie\u0144 pali\u0142 si\u0119 na ruszcie pod blach\u0105, zamkni\u0119ty za drzwiczkami, a dym d\u0142ugim kana\u0142em odprowadzany jest do komina. Nad takim kana\u0142em, w pocz\u0105tkowym odcinku id\u0105cym poziomo, umieszczano obszerny prypecok<\/em>, czyli su\u015bni\u0119,<\/em> gdzie mo\u017cna by\u0142o ogrzewa\u0107 i suszy\u0107 r\u00f3\u017cne rzeczy. Wbudowywano te\u017c badrury<\/em> (piekarniki) oraz r\u00f3\u017cnego rodzaju kocio\u0142ki, w kt\u00f3rych grzano wod\u0119\u201d[11]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Naczynia kuchenne znajdowa\u0142y si\u0119 na p\u00f3\u0142ce zwanej podyszor,<\/em> albo wisia\u0142y na ko\u0142kach wbitych w \u015bcian\u0119. Przy piecu, cz\u0119sto znajdowa\u0142a si\u0119 ma\u0142a zagroda dla wszelkiego drobiu zwana carok. <\/em> Naprzeciwko pieca, w k\u0105cie, sta\u0142 st\u00f3\u0142 a pod \u015bcianami by\u0142y nieruchome \u0142awy. \u0141awy te s\u0142u\u017cy\u0142y i do odpoczynku i do spania. \u0141emkowie jadali przy sto\u0142ach jedynie z okazji \u015bwi\u0105t i wielkich uroczysto\u015bci (np. wesela), na co dzie\u0144 siadano na niskich sto\u0142eczkach[12]<\/a> przy zwyczajnej \u201e\u0142awie na dr\u0105\u017ckowych nogach\u201d[13]<\/a>. R\u00f3wnolegle do sto\u0142u w drugim k\u0105cie izby, postawione by\u0142o \u2013 kr\u00f3tkie i szerokie, pozbawione zag\u0142\u00f3wk\u00f3w \u2013 \u0142\u00f3\u017cko. Gdy w domu by\u0142y male\u0144kie dzieci u powa\u0142y wisia\u0142a ko\u0142yska wykonana z drewna i zawieszona na sznurkach. U powa\u0142y wisia\u0142a r\u00f3wnie\u017c tzw. hriadka,<\/em> czyli \u017cerdka na kt\u00f3r\u0105 k\u0142adziono \u2013 przed po\u0142o\u017ceniem si\u0119 spa\u0107 \u2013 dzienne ubranie[14]<\/a>. W ko\u0144cowym etapie okresu mi\u0119dzywojennego przy stole zacz\u0119to jada\u0107 codzienne posi\u0142ki, a w domach pojawia\u0107 zacz\u0119\u0142y si\u0119 meble zamawiane u stolarzy lub zakupione na jarmarkach. W bliskim s\u0105siedztwie dom\u00f3w mieszka\u0144cy budowali drewniane spichlerzyki, czyli ma\u0142e budyneczki maj\u0105ce oko\u0142o 2\u20133 metr\u00f3w szeroko\u015bci i 3\u20135 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci. Ustawione na piwnicach murowanych z kamienia, budowane z drewna w konstrukcji zr\u0119bowej, pokryte by\u0142y dachem dwuspadowym. Budowla \u2013 w kt\u00f3rej przechowywano, mi\u0119dzy innymi, wym\u0142\u00f3cone ziarno i \u017cywno\u015b\u0107 \u2013 podzielona by\u0142a na przedsionek i komor\u0119, \u015bcian jej nie uszczelniano w \u017caden spos\u00f3b. Na terenie zagrody mie\u015bci\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c studnia, cz\u0119sto otoczona cembrowin\u0105 z kamieni, przy kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 \u017curaw lub korb\u0119.<\/p>\n\n\n\n Z budow\u0105 domu i elementami jego wyposa\u017cenia, od dawien dawna, z\u0142\u0105czone by\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju czynno\u015bci magiczne i rytua\u0142y. Termin \u201erytua\u0142y\u201d nie jest jednoznaczny \u2013 w zwi\u0105zku z tym przedstawiciele r\u00f3\u017cnych dyscyplin naukowych stworzyli szereg r\u00f3\u017cnych definicji. Zgodnie z ustaleniami J. Maisonneuve[15]<\/a> \u201erytua\u0142y oznaczaj\u0105 (\u2026) ca\u0142o\u015b\u0107 lub tylko pewn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 praktyk nakazanych lub zakazanych, powi\u0105zanych z wierzeniami magicznymi religijnymi, z ceremoniami i ze \u015bwi\u0119tami, kt\u00f3re bazuj\u0105 na dychotomii: sacrum\u2013profanum, czyste\u2013nieczyste\u201d, \u201erytua\u0142y to skodyfikowany system praktyk, posiadaj\u0105cy w okre\u015blonym miejscu i czasie subiektywne znaczenie i symboliczn\u0105 warto\u015b\u0107 dla swych uczestnik\u00f3w i \u015bwiadk\u00f3w, implikuj\u0105cy aktywizacj\u0119 cia\u0142a i posiadaj\u0105cy zwi\u0105zek z sacrum\u201d[16]<\/a>. Rytua\u0142y mog\u0105 by\u0107 religijne (jak msza), \u015bwieckie, zbiorowe (\u015bwi\u0119ta narodowe i rodzinne), prywatne (jak np. modlitwy). S\u0105 r\u00f3wnie\u017c rytua\u0142y dotycz\u0105ce \u017cycia codziennego \u2013 sposoby pozdrowie\u0144, przejawy grzeczno\u015bci i inne. Istnieje szereg poj\u0119\u0107 pokrewnych i b\u0119d\u0105cych synonimami \u201erytua\u0142u\u201d, np.:<\/p>\n\n\n\n \u2013 zwyczaj, rutyna;<\/p>\n\n\n\n \u2013 kod, program;<\/p>\n\n\n\n \u2013 ceremonia, kult;<\/p>\n\n\n\n \u2013 rytua\u0142, symbol.<\/p>\n\n\n\n Relacja mi\u0119dzy rytua\u0142em a religi\u0105 jest niezmiernie interesuj\u0105ca. Istniej\u0105 bowiem rytua\u0142y bez Boga i bez tajemnicy, ale nie mog\u0105 istnie\u0107 rytua\u0142y bez wiary i wiara bez rytua\u0142\u00f3w[17]<\/a>. Mimo, i\u017c \u0141emkowie byli, przede wszystkim, praktykuj\u0105cymi grekokatolikami czy prawos\u0142awnymi badania wskazuj\u0105, i\u017c posiadali oni szereg obrz\u0119d\u00f3w i rytua\u0142\u00f3w, kt\u00f3re nie wynikaj\u0105 bezpo\u015brednio z nauk cerkwi. Ale nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, i\u017c rytua\u0142y towarzysz\u0105 \u0141emkom na co dzie\u0144. Interesuj\u0105ce wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 szczeg\u00f3lne tzw. rytua\u0142y przej\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n Rytua\u0142y przej\u015bcia zwi\u0105zane s\u0105 ze zmian\u0105 wieku i statusu spo\u0142ecznego cz\u0142owieka w trakcie ca\u0142ego jego \u017cycia (np. narodziny, \u015blub), przemijaniem czasu (np. nowy rok, pory roku), zmian\u0105 miejsca (np. przej\u015bcie rzeki), przekroczenie progu ( np. domu)[18]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n \u0141emkowie posiadali szereg rytua\u0142\u00f3w zaliczanych do rytua\u0142\u00f3w przej\u015bcia; interesuj\u0105ce wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 te zwi\u0105zane z narodzinami i \u015bmierci\u0105. Wed\u0142ug ludu \u0142emkowskiego kobieta brzemienna jest nara\u017cona na niebezpiecze\u0144stwa, kt\u00f3re nios\u0105 ze sob\u0105 z\u0142e skutki dla maj\u0105cego urodzi\u0107 si\u0119 dziecka. Kobieta b\u0119d\u0105c w ci\u0105\u017cy nie mo\u017ce patrze\u0107 przez szpar\u0119, bo dziecko b\u0119dzie siedzie\u0107 w kryminale, nie mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c wyciera\u0107 r\u0105k myjakiem do naczy\u0144 (s\u0142u\u017c\u0105cym do mycia naczy\u0144 np. kawa\u0142kiem tkaniny) bo jej dziecko b\u0119dzie \u201esmarkate\u201d[19]<\/a>. W tym okresie kobieta powinna nosi\u0107 przy sobie no\u017cyk. Nie powinna mie\u0107 natomiast jab\u0142ek, gruszek, \u015bliwek, og\u00f3rk\u00f3w, jajek i orzech\u00f3w gdy\u017c dziecko by\u0142oby chorowite. Nie mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c kobieta w stanie odmiennym \u015bci\u0105ga\u0107 m\u0119\u017cowi but\u00f3w, bo dziecku czu\u0107 by by\u0142o z ust tak, jak czu\u0107 nogi. Przy kobiecie brzemiennej nie wolno zdejmowa\u0107 but\u00f3w \u2013 ani gospodarzowi, ani dzieciom \u2013 bo tak jak si\u0119 \u015bci\u0105ga buty, mo\u017cna by wyci\u0105gn\u0105\u0107 z niej dziecko. Do kobiety brzemiennej nie wolno czymkolwiek rzuca\u0107 \u2013 dziecko rzuca\u0142oby p\u00f3\u017aniej talerzami. Podczas porodu nie mo\u017ce mie\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie \u017cadnych w\u0119z\u0142\u00f3w. Wszystkim noworodkom \u2013 by by\u0142y bogate \u2013 dawano pieni\u0105dze. Dwa tygodnie po porodzie kobieta sz\u0142a pierwszy raz od narodzin dziecka do cerkwi, do tego czasu nie wolno jej by\u0142o wychodzi\u0107 z domu[20]<\/a>. Do chrztu dziecko nios\u0142a matka chrzestna, kt\u00f3ra nie mog\u0142a po drodze oddawa\u0107 moczu, by p\u00f3\u017aniej dziecko nie moczy\u0142o si\u0119 w ko\u0142ysce. Gdy chrzest przyjmowa\u0142a dziewczynka, rodzina dziecka pod cerkiewny pr\u00f3g podk\u0142ada\u0142a spodnie m\u0119skie, by nast\u0119pnym razem urodzi\u0142 si\u0119 ch\u0142opiec. Czasami po powrocie z cerkwi zaproszeni na chrzest go\u015bcie brali po kolei niemowl\u0119 i ta\u0144czyli z nim, by w przysz\u0142o\u015bci lubi\u0142o i potrafi\u0142o ta\u0144czy\u0107. Pierwsza po chrzcie k\u0105piel dziecka by\u0142a bardzo wa\u017cnym wydarzeniem. dziecko k\u0105pano w nieckach, w pobli\u017cu kt\u00f3rych k\u0142adziono chleb z wbit\u0105 w \u015brodek zapalon\u0105 \u015bwieca (kt\u00f3ra wcze\u015bniej mieli kumowie w cerkwi podczas chrztu dziecka). Do wody w kt\u00f3rej dziecko si\u0119 k\u0105pano wrzucano czosnek, pieni\u0105dze, i inne przedmioty o charakterze symbolicznym jak: m\u0142otek, ig\u0142\u0119, o\u0142\u00f3wek, zeszyt. Woda po k\u0105pieli \u015bwie\u017co ochrzczonego dziecka stawa\u0142a si\u0119 wod\u0105 \u201eo\u015bwi\u0119con\u0105\u201d w zwi\u0105zku z tym wylewano ja w miejscu nieucz\u0119szczanym przez ludzi lub wprost do rzeki[21]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Przejd\u0119 teraz do om\u00f3wienia rytua\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z pogrzebem. Cia\u0142o zmar\u0142ego myto, ubierano w bia\u0142\u0105 koszul\u0119 i przykrywano lnianym materia\u0142em. Trumn\u0119 wykonywa\u0142 stolarz przy pomocy os\u00f3b, kt\u00f3re przychodzi\u0142y modli\u0107 si\u0119 przy trumnie zmar\u0142ego, za swoj\u0105 prac\u0119 nie pobiera\u0142 \u017cadnych op\u0142at. \u0141emkowie wierzyli, \u017ce dusza zmar\u0142ej osoby do dnia pogrzebu wszystko widzi i s\u0142yszy wi\u0119c stawiano na stole talerz z czosnkiem i sol\u0105, \u017ceby mog\u0142a si\u0119 po\u017cywi\u0107. Aby mog\u0142a si\u0119 wyk\u0105pa\u0107 i napi\u0107 na oknie stawiano naczynie z wod\u0105. Ludzie starsi odprawiali modlitwy w dzie\u0144, m\u0142odzi za\u015b schodzili si\u0119 w nocy. \u0141emkowie rozr\u00f3\u017cniali dwa rodzaje pogrzeb\u00f3w \u201ema\u0142y\u201d i \u201edu\u017cy\u201d. Ma\u0142y pogrzeb odbywa\u0142 si\u0119 bez \u017ca\u0142obnego nabo\u017ce\u0144stwa, nie czytano Pisma \u015awi\u0119tego, niesiono tylko chor\u0105giew. Podczas du\u017cego pogrzebu by\u0142y dwa kazania, msza \u017ca\u0142obna, procesja z chor\u0105gwiami i czytanie ewangelii przy ka\u017cdej kapliczce czy krzy\u017cu. W czasie pogrzebu ksi\u0105dz m\u00f3wi\u0142 o cnotach i zas\u0142ugach zmar\u0142ego. Na czele orszaku pogrzebowego szed\u0142 ch\u0142opiec z krzy\u017cem, m\u0119\u017cczy\u017ani z chor\u0105gwiami, ksi\u0105dz, m\u0119\u017cczy\u017ani nios\u0105cy trumn\u0119 i rodzina. Na ko\u0144cu sz\u0142a gospodyni nios\u0105ca dwa chleby i kur\u0119 dla ksi\u0119dza, w ramach tzw. wynis.<\/em> Dawano mu jeszcze pr\u00f3cz zap\u0142aty p\u0142\u00f3tno d\u0142ugo\u015bci trumny. Po ceremonii odbywa\u0142a si\u0119 stypa czyli tryzma[22]<\/strong><\/a><\/em>.<\/p>\n\n\n\n \u0141emkowski str\u00f3j ludowy ma za sob\u0105 d\u0142ug\u0105 drog\u0119 rozwoju. W stroju tym wida\u0107 elementy wsp\u00f3lne wszystkim strojom ludowym g\u00f3rali karpackich. G\u00f3rale ci stosowali powszechnie do swoich stroj\u00f3w sk\u00f3ry, materia\u0142y samodzia\u0142owe, tkaniny z lnu i we\u0142ny. Bardzo du\u017co element\u00f3w o starym rodowodzie zachowa\u0142o si\u0119 w ubiorze m\u0119skim[23]<\/a>. Om\u00f3wi\u0119 teraz szczeg\u00f3\u0142owo wygl\u0105d m\u0119skiego i kobiecego stroju \u0142emkowskiego.<\/p>\n\n\n\n \u0141emkowie nosili inne spodnie latem, inne zim\u0105. Latem nosili noha\u0142ki<\/em> spodnie o prostym kroju, szyte z bia\u0142ego p\u0142\u00f3tna lnianego lub konopnego, z dwoma szwami na zewn\u0105trz. Zim\u0105 noszono grube i ciep\u0142e cho\u0142o\u015bnie<\/em>, szyte z bia\u0142ego sukna. Spodnie te by\u0142y skromnie ozdabiane \u2013 kolorowym sznurkiem podkre\u015blaj\u0105c szwy. Ich lniane bielone koszule zwane soroczkami<\/em>, by\u0142y kr\u00f3tkie, opieraj\u0105ce si\u0119 na biodrach, zawsze wpuszczone do spodni. Koszule by\u0142y jednolicie bia\u0142e bez \u017cadnych zdobie\u0144, dopiero p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 skromne hafty i r\u00f3\u017cne ozdoby. Latem na lekkie soroczki<\/em>, zak\u0142adano kamizelk\u0119 zwan\u0105 lejbik, laybyk, \u0142ajbyk, bru\u015blik, druszlak<\/em>. Dawniej lajbiki<\/em> by\u0142y wytwarzane z jasnego lub ciemnego we\u0142nianego samodzia\u0142u, obszyte czarnym lub czerwonym sznurkiem a zapinane by\u0142y z przodu na sznurkowe p\u0119tlice. Jednak takie tradycyjne kamizelki zosta\u0142y z czasem wyparte przez lajbiki<\/em> z kolorowego (niebieskiego, granatowego i czarnego) sukna fabrycznego. Charakterystycznym elementem ozdobnym, by\u0142y b\u0142yszcz\u0105ce, metalowe guziki, biegn\u0105ce po jednym rz\u0119dzie po obu stronach klapy. Lajbiki<\/em> by\u0142y dosy\u0107 powszechnie ozdabiane czerwonymi haftami. Pr\u00f3cz sukiennych kamizelek, noszono r\u00f3wnie\u017c bia\u0142e serdaki bez r\u0119kaw\u00f3w z baraniego futra. W ch\u0142odne dni, jako okrycie wierzchnie noszono hunie<\/em> \u2013 bia\u0142e lub czarne kurtki, z trzema rozci\u0119ciami na plecach; bia\u0142e obszywano czarnym sznurkiem, czarne czerwonym. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w ubiorze \u0141emk\u00f3w spe\u0142nia\u0142a (b\u0119d\u0105ca symbolem zamo\u017cno\u015bci, presti\u017cu i pozycji spo\u0142ecznej) czucha<\/em>, zwana te\u017c czuchani\u0105<\/em>. By\u0142 to rodzaj obszernego p\u0142aszcza z br\u0105zowego samodzia\u0142u, o kroju poncho zarzucanego na ramiona. R\u0119kawy zszyte do\u0142em s\u0142u\u017cy\u0142y za kieszenie, na plecy natomiast opada\u0142 du\u017cy, prostopad\u0142y, bogato zdobiony ko\u0142nierz, kt\u00f3ry w razie potrzeby pe\u0142ni\u0142 r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 kaptura. Czuchanie<\/em> r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 kszta\u0142tem i dekoracj\u0105 ko\u0142nierza, najlepiej charakteryzuj\u0105c region z kt\u00f3rego pochodzi\u0142y. Noszono je nie na co dzie\u0144, lecz od \u015bwi\u0119ta a podczas uroczysto\u015bci \u015blubnej wyst\u0105pienie w czuchani<\/em> (w ostateczno\u015bci po\u017cyczonej) by\u0142o wr\u0119cz konieczne. W latach 30 tych XX\u2013go wieku noszono je ju\u017c dosy\u0107 rzadko. Zim\u0105 zamo\u017cniejsi \u0141emkowie nosili grube ko\u017cuchy baranie<\/em>.<\/em> Uzupe\u0142nieniem zimowego stroju by\u0142y baranie czapki obszyte niebieskim suknem. Ca\u0142orocznym nakryciem g\u0142owy by\u0142y (posiadaj\u0105ce bardzo wysoko podwini\u0119ty otok o du\u017cej \u015brednicy) filcowe kapelusze zwane kapeluszami uherskimi<\/em>. Jeszcze jednym charakterystycznym elementem stroju \u2013 aczkolwiek noszonym przez zamo\u017cnych \u2013 by\u0142 czeres<\/em>, szeroki pas z ciel\u0119cej sk\u00f3ry zapinany na sprz\u0105czki oraz posiadaj\u0105cy wydzielone miejsce na fajk\u0119. Do ko\u0144ca II wojny \u015bwiatowej \u0141emkowie owijali nogi w lniane onuce i zak\u0142adali krypci <\/em>wykonane z grubej, bydl\u0119cej sk\u00f3ry. Ci, kt\u00f3rym by\u0142o na to sta\u0107 nosili buty z wysokimi i sztywnymi cholewami. Starzy wiekiem \u0141emkowie nosili d\u0142ugie spadaj\u0105ce do ramion w\u0142osy. W\u0142osy te z okazji \u015bwi\u0105t smarowali obficie mas\u0142em[24]<\/a>. Str\u00f3j kobiecy na \u0141emkowszczy\u017anie by\u0142 bardziej ni\u017c m\u0119ski zr\u00f3\u017cnicowany pod wzgl\u0119dem formy oraz zdobnictwa. Zdecydowanie wcze\u015bniej do szycia i zdobienia stroj\u00f3w kobiecych zacz\u0119to wykorzystywa\u0107 fabryczne materia\u0142y oraz wszelkiego rodzaju ozdoby. By\u0142y one te\u017c bardziej zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem terytorialnym. Koszule tzw. oplicza<\/em>, by\u0142y szyte na ca\u0142ej \u0141emkowszczy\u017anie z bia\u0142ego p\u0142\u00f3tna, bardzo prostego kroju (na wschodzie zdobiono je kolorowym haftem krzy\u017cykowym). Je\u015bli koszula by\u0142a kr\u00f3tsza, u do\u0142u doszywano p\u0142at grubszego p\u0142\u00f3tna tzw. podi\u0142ok<\/em>, pe\u0142ni\u0105cy rol\u0119 bielizny. Panny i m\u0142ode m\u0119\u017catki na oplicza <\/em>zak\u0142ada\u0142y gorsety \u2013 lajbiki<\/em> bardzo bogato zdobione, natomiast starsze i zamo\u017cniejsze kobiety nosi\u0142y we\u0142niane kabatki<\/em> z r\u0119kawami zwane te\u017c wizytkami, jubkami<\/em>.<\/em> Wierzchnim okryciem zimowym, by\u0142y podobne do m\u0119skich w kroju i wyko\u0144czeniu hu\u0144ki<\/em>. Sp\u00f3dnica tzw. kabat<\/em> pod koniec XIX wieku by\u0142a lniana i bia\u0142a. Kabaty te zosta\u0142y wyparte przez sp\u00f3dnice z kolorowych tkanin fabrycznych, drukowanych technik\u0105 batikow\u0105 w drobny bia\u0142y lub niebieski dese\u0144 na ciemnym tle. Kabaty by\u0142y z regu\u0142y szerokie, d\u0142ugie a\u017c do kostek i bardzo obficie marszczone. Regina Pazdur<\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> Z. Szanter, Z przesz\u0142o\u015bci \u0141emkowszczyzny. Dzieje Przys\u0142opia i Nowicy<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013, s. 133.<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> A. Krochmal, Stosunki mi\u0119dzy grekokatolikami i prawos\u0142awnymi na \u0141emkowszczy\u017anie w latach 1926<\/em>\u20131939<\/em>, [w:] \u0141emkowie w historii i kulturze Karpat<\/em>. Cz. 1<\/em>, red. J. Czajkowski, Editions Spotkania, Rzesz\u00f3w 1992, s. 225.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> M. Lewandowska, Administracja Apostolska \u0141emkowszczyzny,<\/em> \u201eP\u0142aj\u201d 2003, t. 23, s. 39\u201364.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Z. Szanter, Z przesz\u0142o\u015bci \u0141emkowszczyzny. Dzieje Przys\u0142opia i Nowicy,<\/em> cyt. wyd., s. 135\u2013146.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Tam\u017ce, s. 147\u2013153.<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> I. T\u0142oczek, Dom mieszkalny na polskiej wsi,<\/em> PWN, Warszawa 1985, s. 60\u201361.<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> Z. Szanter, Z przesz\u0142o\u015bci \u0141emkowszczyzny. Dzieje Przys\u0142opia i Nowicy,<\/em> cyt. wyd., s. 172\u2013177.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Tam\u017ce, s. 154\u2013160.<\/p>\n\n\n\n [9]<\/a> Tam\u017ce, s. 161\u2013162.<\/p>\n\n\n\n [10]<\/a> S. Leszczycki, Fizjonomia przedwojennych wsi \u0142emkowskich<\/em>, \u201ePolska Sztuka Ludowa\u2013Konteksty\u201d, 1985, t. 39, passim.<\/p>\n\n\n\n [11]<\/a> Z. Szanter, Z przesz\u0142o\u015bci \u0141emkowszczyzny. Dzieje Przys\u0142opia i Nowicy,<\/em> cyt. wyd., s. 166.<\/p>\n\n\n\n [12]<\/a> Nie u\u017cywano krzese\u0142, takie same sto\u0142eczki o kt\u00f3rych mowa by\u0142y u\u017cywane do dojenia kr\u00f3w, podaje za: R. Reinfuss, \u015aladami \u0141emk\u00f3w,<\/em> Wydawnictwo PTTK Kraj, Warszawa 1990., s. 23.<\/p>\n\n\n\n [13]<\/a> Tam\u017ce, s. 22\u201323.<\/p>\n\n\n\n [14]<\/a> Tam\u017ce, s. 23\u201324.<\/p>\n\n\n\n [15]<\/a> J. Maisonneuve, Rytua\u0142y dawne i wsp\u00f3\u0142czesne,<\/em> Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 1995.<\/p>\n\n\n\n [16]<\/a> Tam\u017ce, s. 13.<\/p>\n\n\n\n [17]<\/a> Tam\u017ce, s. 10\u201313.<\/p>\n\n\n\n [18]<\/a> Tam\u017ce, s. 31.<\/p>\n\n\n\n [19]<\/a> R. Reinfuss, \u015aladami \u0141emk\u00f3w,<\/em> cyt. wyd., s. 72.<\/p>\n\n\n\n [20]<\/a> M. Wacek, Monografia szko\u0142y podstawowej w Nowicy<\/em>, maszynopis, praca licencjacka w Kolegium Nauczycielskim, pod nadzorem Wydzia\u0142u Pedagogicznego Uniwersytetu warszawskiego, 2003.<\/p>\n\n\n\n [21]<\/a> R. Reinfuss, \u015aladami \u0141emk\u00f3w,<\/em> cyt. wyd., s. 73\u201374.<\/p>\n\n\n\n [22]<\/a> Tam\u017ce, s. 74\u201376.<\/p>\n\n\n\n [23]<\/a> Tam\u017ce, s. 38.<\/p>\n\n\n\n [24]<\/a> Tam\u017ce, s. 39\u201341.<\/p>\n\n\n\n [25]<\/a> Tam\u017ce, s. 41\u201343.<\/p>\n\n\n\n [26]<\/a> J. Nowak, Zaginiony \u015bwiat? Nazywaj\u0105 ich \u0141emkami,<\/em> Universitas, Krak\u00f3w 2000, s. 46.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci w Polsce \u2013 r\u00f3wnie\u017c na terenie Beskidu Niskiego \u2013 panowa\u0142 wysoki poziom analfabetyzmu. Por\u00f3wnuj\u0105c wyniki dw\u00f3ch Spis\u00f3w Powszechnych z 1921 roku i … czytaj dalej…W okresie mi\u0119dzywojennym<\/span><\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":828,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-820","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/820","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=820"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/820\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1088,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/820\/revisions\/1088"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/828"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=820"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=820"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=820"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
Sp\u00f3dnice z przodu mia\u0142y wstawk\u0119 z gorszego materia\u0142u, kt\u00f3ry przykrywa\u0142y powszechne zapaski<\/em> \u2013 fartuchy z kolorowych plisowanych tkanin. W\u0142a\u015bnie ten element stroju by\u0142 najbardziej r\u00f3\u017cnorodny dla poszczeg\u00f3lnych region\u00f3w ze wzgl\u0119du na materia\u0142, kolorystyk\u0119, zdobnictwo. Elementem stroju wyj\u015bciowego by\u0142y chusty naramienne zwane obrusami, ra\u0144tuchami<\/em>zarzucane na ramiona i zak\u0142adane cz\u0119sto na piersiach na krzy\u017c.
Na g\u0142owach kobiety nosi\u0142y kolorowe chusty zawi\u0105zywane pod brod\u0105 lub z ty\u0142u g\u0142owy, pod kt\u00f3re m\u0119\u017catki zak\u0142ada\u0142y czepiec. Prawdziw\u0105 ozdob\u0105 stroju kobiecego by\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju korale, paciorki, ozdoby tworz\u0105ce cz\u0119sto na szyi kilka sznur\u00f3w. Na stopy kobiety zak\u0142ada\u0142y do stroju codziennego krypci<\/em>, do od\u015bwi\u0119tnego buty z cholewami tzw. skirni <\/em>lub mi\u0119ciutkie safianky<\/em>[25]<\/a>.<\/em> Niestety wydarzenia z 1947 roku (om\u00f3wione w dalszej cz\u0119\u015bci pracy) przyczyni\u0142y si\u0119 do zaniku ubierania si\u0119 \u0141emk\u00f3w w tradycyjny str\u00f3j ludowy. Cz\u0119\u015b\u0107 \u0141emk\u00f3w przesiedlonych na Ziemie Zachodnie obawia\u0142a si\u0119 manifestacji przynale\u017cno\u015bci do \u0141emk\u00f3w wyra\u017canej za pomoc\u0105 stroju w obawie przed szykanami miejscowej nie\u0142emkowskiej ludno\u015bci. Ludno\u015b\u0107 ta w wyniku dzia\u0142a\u0144 \u00f3wczesnej propagandy cz\u0119sto uto\u017csamia\u0142a \u0141emk\u00f3w z ukrai\u0144skimi bandytami[26]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n