{"id":48,"date":"2023-08-21T09:39:31","date_gmt":"2023-08-21T09:39:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/?page_id=48"},"modified":"2023-12-21T14:57:42","modified_gmt":"2023-12-21T14:57:42","slug":"jan-wrobel","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/jan-wrobel\/","title":{"rendered":"JAN WR\u00d3BEL"},"content":{"rendered":"\n

Jan Wr\u00f3bel (ur. 1930, \u00a0zm.\u00a0\u00a0\u00a0 ), pochodz\u0105cy ze Spytkowic ko\u0142o Rabki, zajmowa\u0142 si\u0119 opr\u00f3cz rolnictwa tradycyjn\u0105 obr\u00f3bk\u0105 drewna i w \u017cyciu doros\u0142ym ju\u017c w Nowicy, wyrobem \u0142y\u017cek, a tak\u017ce kowalstwem, kt\u00f3re przej\u0105\u0142 od dziadka \u017cony Melanii (1925\u20132013) Aleksego Szmajdy (1873\u20131967). Na pocz\u0105tku lat 90 XX w. fotograf Stanis\u0142aw Ciok sfotografowa\u0142 go przy pracy, dzi\u015b dzi\u0119ki jego uprzejmo\u015bci mog\u0119 prezentowa\u0107 te wyj\u0105tkowe prace.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Jan Wr\u00f3bel by\u0142 sprawnym rzemie\u015blnikiem, kt\u00f3ry nauczy\u0142 \u0142y\u017ckarstwa syna. Po dzi\u015b dzie\u0144 zosta\u0142o po nim wiele narz\u0119dzi, podobnie jak po Szmajdzie; narz\u0119dzia te s\u0105 zgromadzone i przechowywane przez syna Bronis\u0142awa w zabytkowej chy\u017cy. Z ich fotografiami mo\u017cna zapozna\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c TUTAJ<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Dzi\u0119ki zachowanym fotografiom mo\u017cemy dzi\u015b zobaczyc jakie \u0142y\u017cki wykonywa\u0142 Jan Wr\u00f3bel a tak\u017ce w jaki spos\u00f3b je suszy\u0142 i uk\u0142ada\u0142 do suszenia. Ale nie tylko te iformacje mo\u017cna niejako wyczyta\u0107 z tych zdj\u0119\u0107. Zach\u0119cam do samodzielnej ich analizy i w\u0142asnych refleksji. Z moimi spostrze\u017ceniami mog\u0105 Pa\u0144stwo zapozna\u0107 si\u0119 w publikacji dotycz\u0105cej \u0142yzkarstwa na Zachodniej \u0141emkowszczy\u017anie, dost\u0119pnej r\u00f3wniez na tej stronie. <\/p>\n\n\n\n

Z kolei Aleksiej (Aleksy) Szmajda to pradziadek Bronis\u0142awa od strony matki\u00a0 (\u201emamy mamy ojciec\u201d). \u0141\u0105cz\u0105 go konotacje r\u00f3wnie\u017c z rodzin\u0105 Piotra Smereczniaka i jego \u017cony z Przys\u0142upia. Te\u015b\u0107 Piotra Smereczniaka \u2013 Iwan (Jan) o\u017ceni\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 Aleksego Szmajdy i pocz\u0105tkowo mieszkali razem na granicy Smerekowca i Przys\u0142upia (Aleksy Szmajda jest zatem dziadkiem Marii \u017cony Piotra Smereczniaka). By\u0142 on wybitnym rzemie\u015blnikiem i stolarzem. Skonstruowa\u0142 samodzielnie z du\u017c\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 o detale wiele pi\u0119knie wykonanych narz\u0119dzi i przedmiot\u00f3w u\u017cytkowych, nie tylko \u0142y\u017cek ale tak\u017ce wi\u0119kszych form jak np. meble. Mieszka\u0144cy pami\u0119taj\u0105 jego skrzypki czy rowerek; do dnia dzisiejszego zachowa\u0142a si\u0119 m.in. rama okienna, opakowanie na okulary i wiele w\u0142asnor\u0119cznie wykonanych narz\u0119dzi stolarskich (heble, r\u0105czki do pi\u0142ek i same pi\u0142ki, cyrkiel, o\u015bniki, k\u0105tomierz, ri\u017cce itp.). Tokarnie r\u0119czne wyrabiane przez niego charakteryzuj\u0105 si\u0119 posiadaniem element\u00f3w gwintowanych (mia\u0142 bowiem gwintownic\u0119). Pracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c na tokarce no\u017cnej, na kt\u00f3rej wyrabia\u0142 m.in. tzw. jesionowe g\u0142owy do wozu, zreszt\u0105 by\u0142 bardzo wszechstronnym rzemie\u015blnikiem, zajmowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ko\u0142odziejstwem i bednarstwem. Podczas kwerend odnalaz\u0142am wywiad przeprowadzony z nim 5 maja 1962 r. przez Mari\u0119 Brylak z ramienia Uniwersytetu Marii Curie Sk\u0142odowskiej (UMCS) w Lublinie [1]. Dowiadujemy si\u0119 z niego, i\u017c do wyrobu \u0142y\u017cek u\u017cywa\u0142 drewna jaworowego. Opisa\u0142 tak\u017ce szczeg\u00f3\u0142owo sam proces pracy nad \u0142y\u017ck\u0105: \u201eJaworowy pniaczek \u0142upie si\u0119 toporkiem na pod\u0142u\u017cne cz\u0119\u015bci. Nast\u0119pnie od\u0142upan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obrabia si\u0119 przez zacinanie i ociosywanie tak d\u0142ugo, a\u017c utworzy si\u0119 klocem w kszta\u0142cie d\u0142ugiego klina. W\u0119\u017cszy koniec ucina si\u0119 tyle, by uzyska\u0107 odpowiedni\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107. Szersz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 klocka zacina si\u0119 na odpowiedniej wysoko\u015bci, aby wyodr\u0119bni\u0107 g\u0142\u00f3wk\u0119 \u0142y\u017cki, kt\u00f3r\u0105 z jednej strony zciosuje si\u0119 na p\u0142asko, a z drugiej, drobnymi ciosami siekierki zaokr\u0105gla si\u0119 sp\u00f3d miseczki. Nast\u0119pnie obrabia si\u0119 mniej wi\u0119cej na g\u0142adko trzonek i zn\u00f3w wraca si\u0119 do g\u0142\u00f3wki, wyr\u0119buj\u0105c (ci\u0105gle siekierk\u0105) jej wn\u0119trze. Wygl\u0105da to w ten spos\u00f3b, \u017ce sporz\u0105dza si\u0119 po p\u0142askiej stronie g\u0142\u00f3wki szereg drobnych pod\u0142u\u017cnych naci\u0119\u0107 i wyd\u0142ubuje si\u0119 drzewo podwa\u017caj\u0105c uko\u015bnie naci\u0119te kawa\u0142ki w ten spos\u00f3b tworzy si\u0119 p\u0142ytka na razie i niezbyt foremna miseczka\u201d. Brylak niestety nie opisuje dok\u0142adnie narz\u0119dzi, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych wyrabia\u0142 \u0142y\u017cki Szmajda. W dalszym fragmencie zapisu wywiadu czytamy: \u201eDalej wykonawca pracuje na prymitywnej tokarce r\u0119cznej: jedn\u0105 r\u0119k\u0105 poci\u0105ga sznurek tokarki, kt\u00f3ry owini\u0119ty jest na \u0142y\u017cce \u2013 wprawiaj\u0105c j\u0105 w do\u015b\u0107 szybki ruch obrotowy, drug\u0105 r\u0119k\u0105 za pomoc\u0105 d\u0142uta (do\u0142oto<\/em>) wyr\u00f3wnuje si\u0119 trzonek. Nast\u0119pnie ju\u017c poza tokark\u0105 obciosuje si\u0119 r\u0119cznie czubek miseczki na p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142o i du\u017cym no\u017cem (ni\u017c do wrzyci<\/em>) \u015bcina si\u0119 na p\u0142asko g\u00f3rne kraw\u0119dzie miseczki. Potem haczykowatym narz\u0119dziem, zwanym \u201eri\u017ccec<\/em>\u201d, wyd\u0142ubuje si\u0119 reszt\u0119 drzewa z wn\u0119trza miski i wyg\u0142adza, a du\u017cym \u201eobirucznym ni\u017com<\/em>\u201d wyka\u0144cza si\u0119 na g\u0142adko sp\u00f3d i trzonek \u0142y\u017cki\u201d. Je\u015bli chodzi o wyroby bednarskie to z wywiadu z Janem Michniakiem przeprowadzonym przez Halin\u0119 Piaseck\u0105 z UMCSu w Lublinie 18 listopada 1962 r. dowiadujemy si\u0119, \u017ce\u00a0 w Nowicy wyrabiano ich bardzo ma\u0142o a przed II wojn\u0105 zajmowa\u0142 si\u0119 ich produkcj\u0105 w\u0142a\u015bnie Aleksy Szmajda, kt\u00f3ry wyrabia\u0142 proste i niezdobione beczki.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Z wywiadu z Piotrem Smereczniakiem (ur. 1951 r.) z Przys\u0142upia dowiadujemy si\u0119, \u017ce Szmajda mieszka\u0142 w p\u00f3\u017aniejszych latach swego \u017cycia w Nowicy 8, miejsce to zwane by\u0142o \u201eu Piosia\u201d (\u201ebo tam Pio\u015b mieszka\u0142\u201d) a kiedy by\u0142 ju\u017c starszym schorowanym cz\u0142owiekiem zamieszka\u0142 w domu Melanii i Jana Wr\u00f3bl\u00f3w gdzie zmar\u0142. Syn Bronis\u0142aw przej\u0105\u0142 od ojca umiej\u0119tno\u015b\u0107 wyrobu \u0142y\u017cek, w zwi\u0105zku z tym, \u017ce pr\u0105d doprowadzono do Nowicy w 1972 r. wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia produkowa\u0142 \u0142y\u017cki metod\u0105 maszynow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

[1] Badania wykonywane by\u0142y pod kierunkiem profesora Romana Reinfussa z nieistniej\u0105cej dzi\u015b Katedry Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Marii Curie Sk\u0142odowskiej w Lublinie. Przeprowadzane by\u0142y w Nowicy, Leszczynach i Kunkowej przez okres 1,5 miesi\u0105ca w terminie od maja 1962 r. do lutego 1966 r.<\/p>\n\n\n\n

Regina Pazdur<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jan Wr\u00f3bel (ur. 1930, \u00a0zm.\u00a0\u00a0\u00a0 ), pochodz\u0105cy ze Spytkowic ko\u0142o Rabki, zajmowa\u0142 si\u0119 opr\u00f3cz rolnictwa tradycyjn\u0105 obr\u00f3bk\u0105 drewna i w \u017cyciu doros\u0142ym ju\u017c w Nowicy, … czytaj dalej…JAN WR\u00d3BEL<\/span><\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":49,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-48","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/48","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=48"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/48\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1415,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/48\/revisions\/1415"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/49"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=48"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}