{"id":1302,"date":"2023-12-19T00:44:51","date_gmt":"2023-12-19T00:44:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/?page_id=1302"},"modified":"2025-01-27T20:28:46","modified_gmt":"2025-01-27T20:28:46","slug":"aleksy-szmajda","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/aleksy-szmajda\/","title":{"rendered":"ALEKSY SZMAJDA"},"content":{"rendered":"\n

Aleksiej (Aleksy) Szmajda (1873\u20131967) to pradziadek \u0142y\u017ckarza Bronis\u0142awa Wr\u00f3bla z Nowicy<\/a> od strony matki\u00a0 Melanii (1925\u20132013) (\u201emamy mamy ojciec\u201d). \u0141\u0105cz\u0105 go konotacje r\u00f3wnie\u017c z rodzin\u0105 Piotra Smereczniaka z Przys\u0142upia i jego \u017cony Marii. Te\u015b\u0107 Piotra Smereczniaka \u2013 Iwan (Jan) o\u017ceni\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 Aleksego Szmajdy i pocz\u0105tkowo mieszkali razem na granicy Smerekowca i Przys\u0142upia (Aleksy Szmajda jest zatem dziadkiem Marii \u017cony Piotra Smereczniaka). By\u0142 on wybitnym rzemie\u015blnikiem i stolarzem. Skonstruowa\u0142 samodzielnie z du\u017c\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 o detale wiele pi\u0119knie wykonanych narz\u0119dzi i przedmiot\u00f3w u\u017cytkowych, nie tylko \u0142y\u017cek ale tak\u017ce wi\u0119kszych form jak np. meble. Mieszka\u0144cy pami\u0119taj\u0105 jego skrzypki czy rowerek; do dnia dzisiejszego zachowa\u0142a si\u0119 m.in. rama okienna, opakowanie na okulary i wiele w\u0142asnor\u0119cznie wykonanych narz\u0119dzi stolarskich<\/a> (heble, r\u0105czki do pi\u0142ek i same pi\u0142ki, cyrkle, o\u015bniki, k\u0105tomierz, ri\u017cce itp.). Wszystkie te przedmioty s\u0105 przechowywane przez prawnuka Bronis\u0142awa Wr\u00f3bla. Tokarnie r\u0119czne wyrabiane przez Szmajd\u0119 charakteryzuj\u0105 si\u0119 posiadaniem element\u00f3w gwintowanych (mia\u0142 bowiem gwintownic\u0119). Pracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c na tokarce no\u017cnej, na kt\u00f3rej wyrabia\u0142 m.in. tzw. jesionowe g\u0142owy do wozu, zreszt\u0105 by\u0142 bardzo wszechstronnym rzemie\u015blnikiem, zajmowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ko\u0142odziejstwem i bednarstwem. Podczas kwerend odnalaz\u0142am wywiad przeprowadzony z nim 5 maja 1962 r. przez Mari\u0119 Brylak z ramienia Uniwersytetu Marii Curie Sk\u0142odowskiej (UMCS) w Lublinie [1]. Dowiadujemy si\u0119 z niego, i\u017c do wyrobu \u0142y\u017cek u\u017cywa\u0142 drewna jaworowego. Opisa\u0142 tak\u017ce szczeg\u00f3\u0142owo sam proces pracy nad \u0142y\u017ck\u0105: \u201eJaworowy pniaczek \u0142upie si\u0119 toporkiem na pod\u0142u\u017cne cz\u0119\u015bci. Nast\u0119pnie od\u0142upan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obrabia si\u0119 przez zacinanie i ociosywanie tak d\u0142ugo, a\u017c utworzy si\u0119 klocem w kszta\u0142cie d\u0142ugiego klina. W\u0119\u017cszy koniec ucina si\u0119 tyle, by uzyska\u0107 odpowiedni\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107. Szersz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 klocka zacina si\u0119 na odpowiedniej wysoko\u015bci, aby wyodr\u0119bni\u0107 g\u0142\u00f3wk\u0119 \u0142y\u017cki, kt\u00f3r\u0105 z jednej strony zciosuje si\u0119 na p\u0142asko, a z drugiej, drobnymi ciosami siekierki zaokr\u0105gla si\u0119 sp\u00f3d miseczki. Nast\u0119pnie obrabia si\u0119 mniej wi\u0119cej na g\u0142adko trzonek i zn\u00f3w wraca si\u0119 do g\u0142\u00f3wki, wyr\u0119buj\u0105c (ci\u0105gle siekierk\u0105) jej wn\u0119trze. Wygl\u0105da to w ten spos\u00f3b, \u017ce sporz\u0105dza si\u0119 po p\u0142askiej stronie g\u0142\u00f3wki szereg drobnych pod\u0142u\u017cnych naci\u0119\u0107 i wyd\u0142ubuje si\u0119 drzewo podwa\u017caj\u0105c uko\u015bnie naci\u0119te kawa\u0142ki w ten spos\u00f3b tworzy si\u0119 p\u0142ytka na razie i niezbyt foremna miseczka\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce rysunki Marii Brylak narz\u0119dzi i tokarki r\u0119cznej Aleksego Szmajdy. W dalszym fragmencie zapisu wywiadu czytamy: \u201eDalej wykonawca pracuje na prymitywnej tokarce r\u0119cznej: jedn\u0105 r\u0119k\u0105 poci\u0105ga sznurek tokarki, kt\u00f3ry owini\u0119ty jest na \u0142y\u017cce \u2013 wprawiaj\u0105c j\u0105 w do\u015b\u0107 szybki ruch obrotowy, drug\u0105 r\u0119k\u0105 za pomoc\u0105 d\u0142uta (do\u0142oto<\/em>) wyr\u00f3wnuje si\u0119 trzonek. Nast\u0119pnie ju\u017c poza tokark\u0105 obciosuje si\u0119 r\u0119cznie czubek miseczki na p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142o i du\u017cym no\u017cem (ni\u017c do wrzyci<\/em>) \u015bcina si\u0119 na p\u0142asko g\u00f3rne kraw\u0119dzie miseczki. Potem haczykowatym narz\u0119dziem, zwanym \u201eri\u017ccec<\/em>\u201d, wyd\u0142ubuje si\u0119 reszt\u0119 drzewa z wn\u0119trza miski i wyg\u0142adza, a du\u017cym \u201eobirucznym ni\u017com<\/em>\u201d wyka\u0144cza si\u0119 na g\u0142adko sp\u00f3d i trzonek \u0142y\u017cki\u201d. Je\u015bli chodzi o wyroby bednarskie to z wywiadu z Janem Michniakiem przeprowadzonym przez Halin\u0119 Piaseck\u0105 z UMCSu w Lublinie 18 listopada 1962 r. dowiadujemy si\u0119, \u017ce w Nowicy wyrabiano ich bardzo ma\u0142o a przed II wojn\u0105 zajmowa\u0142 si\u0119 ich produkcj\u0105 w\u0142a\u015bnie Aleksy Szmajda, kt\u00f3ry robi\u0142 proste i niezdobione beczki.<\/p>\n\n\n\n

Z wywiadu z Piotrem Smereczniakiem (ur. 1951 r.) z Przys\u0142upia dowiadujemy si\u0119, \u017ce Szmajda mieszka\u0142 w p\u00f3\u017aniejszych latach swego \u017cycia w Nowicy 8, miejsce to zwane by\u0142o \u201eu Piosia\u201d (\u201ebo tam Pio\u015b mieszka\u0142\u201d) a kiedy by\u0142 ju\u017c starszym schorowanym cz\u0142owiekiem zamieszka\u0142 w domu Melanii i Jana  Wr\u00f3bl\u00f3w gdzie zmar\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Poni\u017csze unikatowe fotografie pochodz\u0105 z niepublikowanej pracy magisterskiej Haliny Piaseckiej zatytu\u0142owanej Produkcja przedmiot\u00f3w drewnianych i handel nimi we wsiach \u0142emkowsich powiatu gorlickiego<\/em> napisanej pod kierunkiem profesora dr Romana Reinfussa przy Katedrze Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie. Z autork\u0105 dane mi by\u0142o si\u0119 spotka\u0107 po 7 latach od pierwszego zapoznania si\u0119 z prac\u0105. O tym, \u017ce poszukiwana przeze mnie Halina Piasecka mieszka w Sanoku dowiedzia\u0142am si\u0119 ca\u0142kiem przypadkiem od etnografki Danuty Blin-Olbert b\u0119d\u0105c na kwerendzie w Muzeum Budownicwta Ludowego w Sanoku. To w\u00f3wczas podczas naszego pierwszego spotkania Halina Piasecka wyrazi\u0142a zgod\u0119 na zaprezentowanie ich publicznie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Osob\u0119 ze zdj\u0119cia zidentyfikowali Piotr i Maria Smereczniakowie, potwierdzaj\u0105c, \u017ce jest to Aleksy Szmajda.<\/p>\n\n\n\n

[1] Badania wykonywane by\u0142y pod kierunkiem profesora Romana Reinfussa z nieistniej\u0105cej dzi\u015b Katedry Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Marii Curie Sk\u0142odowskiej w Lublinie. Przeprowadzane by\u0142y w Nowicy, Leszczynach i Kunkowej przez okres 1,5 miesi\u0105ca w terminie od maja 1962 r. do lutego 1966 r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aleksiej (Aleksy) Szmajda (1873\u20131967) to pradziadek \u0142y\u017ckarza Bronis\u0142awa Wr\u00f3bla z Nowicy od strony matki\u00a0 Melanii (1925\u20132013) (\u201emamy mamy ojciec\u201d). \u0141\u0105cz\u0105 go konotacje r\u00f3wnie\u017c z rodzin\u0105 … czytaj dalej…ALEKSY SZMAJDA<\/span><\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1307,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-1302","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1302","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1302"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1302\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1747,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1302\/revisions\/1747"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1307"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1302"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}