{"id":209,"date":"2023-08-21T20:08:24","date_gmt":"2023-08-21T20:08:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/?post_type=ect-service&p=209"},"modified":"2023-12-30T01:11:43","modified_gmt":"2023-12-30T01:11:43","slug":"bronislaw-wrobel","status":"publish","type":"ect-service","link":"https:\/\/www.lyzkarstwo.pl\/index.php\/service\/bronislaw-wrobel\/","title":{"rendered":"BRONIS\u0141AW WR\u00d3BEL"},"content":{"rendered":"\n

Syn Jana Wr\u00f3bla, zwi\u0105zany z Nowic\u0105 gdzie mieszka po dzi\u015b dzie\u0144. Ojciec jego, pochodz\u0105cy ze Spytkowic ko\u0142o Rabki, zajmowa\u0142 si\u0119 opr\u00f3cz rolnictwa tradycyjn\u0105 obr\u00f3bk\u0105 drewna i w \u017cyciu doros\u0142ym ju\u017c w Nowicy, wyrobem \u0142y\u017cek, a tak\u017ce kowalstwem, kt\u00f3re przej\u0105\u0142 od dziadka \u017cony Melani (1925-2013) \u2013 Aleksego Szmajdy (1873-1967). By\u0142 sprawnym rzemie\u015blnikiem, kt\u00f3ry nauczy\u0142 \u0142y\u017ckarstwa syna. Po dzi\u015b dzie\u0144 zosta\u0142o po nim wiele narz\u0119dzi, podobnie jak po Szmajdzie; narz\u0119dzia te s\u0105 zgromadzone i przechowywane przez Pana Bronis\u0142awa w zabytkowej chy\u017cy. Aleksiej (Aleksy) Szmajda to pradziadek Bronis\u0142awa od strony matki\u00a0 (\u201emamy mamy ojciec\u201d). By\u0142 on wybitnym rzemie\u015blnikiem i stolarzem. Skonstruowa\u0142 samodzielnie z du\u017c\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 o detale wiele pi\u0119knie wykonanych narz\u0119dzi i przedmiot\u00f3w u\u017cytkowych, nie tylko \u0142y\u017cek ale tak\u017ce wi\u0119kszych form jak np. meble. Mieszka\u0144cy pami\u0119taj\u0105 jego skrzypki czy rowerek; do dnia dzisiejszego zachowa\u0142a si\u0119 m.in. rama okienna, opakowanie na okulary i wiele w\u0142asnor\u0119cznie wykonanych narz\u0119dzi stolarskich (heble, r\u0105czki do pi\u0142ek i same pi\u0142ki, cyrkiel, o\u015bniki, k\u0105tomierz, ri\u017cce itp.). Tokarnie r\u0119czne wyrabiane przez niego charakteryzuj\u0105 si\u0119 posiadaniem element\u00f3w gwintowanych (mia\u0142 bowiem gwintownic\u0119). Pracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c na tokarce no\u017cnej, na kt\u00f3rej wyrabia\u0142 m.in. tzw. jesionowe g\u0142owy do wozu, zreszt\u0105 by\u0142 bardzo wszechstronnym rzemie\u015blnikiem, zajmowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ko\u0142odziejstwem i bednarstwiem. Podczas kwerend odnalaz\u0142am wywiad przeprowadzony z nim 5 maja 1962 r. przez Mari\u0119 Brylak z ramienia Uniwersytetu Marii Curie Sk\u0142odowskiej (UMCS) w Lublinie [1]. Dowiadujemy si\u0119 z niego, i\u017c do wyrobu \u0142y\u017cek u\u017cywa\u0142 drewna jaworowego. Opisa\u0142 tak\u017ce szczeg\u00f3\u0142owo sam proces pracy nad \u0142y\u017ck\u0105: \u201eJaworowy pniaczek \u0142upie si\u0119 toporkiem na pod\u0142u\u017cne cz\u0119\u015bci. Nast\u0119pnie od\u0142upan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obrabia si\u0119 przez zacinanie i ociosywanie tak d\u0142ugo, a\u017c utworzy si\u0119 klocem w kszta\u0142cie d\u0142ugiego klina. W\u0119\u017cszy koniec ucina si\u0119 tyle, by uzyska\u0107 odpowiedni\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107. Szersz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 klocka zacina si\u0119 na odpowiedniej wysoko\u015bci, aby wyodr\u0119bni\u0107 g\u0142\u00f3wk\u0119 \u0142y\u017cki, kt\u00f3r\u0105 z jednej strony zciosuje si\u0119 na p\u0142asko, a z drugiej, drobnymi ciosami siekierki zaokr\u0105gla si\u0119 sp\u00f3d miseczki. Nast\u0119pnie obrabia si\u0119 mniej wi\u0119cej na g\u0142adko trzonek i zn\u00f3w wraca si\u0119 do g\u0142\u00f3wki, wyr\u0119buj\u0105c (ci\u0105gle siekierk\u0105) jej wn\u0119trze. Wygl\u0105da to w ten spos\u00f3b, \u017ce sporz\u0105dza si\u0119 po p\u0142askiej stronie g\u0142\u00f3wki szereg drobnych pod\u0142u\u017cnych naci\u0119\u0107 i wyd\u0142ubuje si\u0119 drzewo podwa\u017caj\u0105c uko\u015bnie naci\u0119te kawa\u0142ki w ten spos\u00f3b tworzy si\u0119 p\u0142ytka na razie i niezbyt foremna miseczka\u201d. Brylak niestety nie opisuje dok\u0142adnie narz\u0119dzi, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych wyrabia\u0142 \u0142y\u017cki Szmajda. W dalszym fragmencie zapisu wywiadu czytamy: \u201eDalej wykonawca pracuje na prymitywnej tokarce r\u0119cznej: jedn\u0105 r\u0119k\u0105 poci\u0105ga sznurek tokarki, kt\u00f3ry owini\u0119ty jest na \u0142y\u017cce \u2013 wprawiaj\u0105c j\u0105 w do\u015b\u0107 szybki ruch obrotowy, drug\u0105 r\u0119k\u0105 za pomoc\u0105 d\u0142uta (do\u0142oto<\/em>) wyr\u00f3wnuje si\u0119 trzonek. Nast\u0119pnie ju\u017c poza tokark\u0105 obciosuje si\u0119 r\u0119cznie czubek miseczki na p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142o i du\u017cym no\u017cem (ni\u017c do wrzyci<\/em>) \u015bcina si\u0119 na p\u0142asko g\u00f3rne kraw\u0119dzie miseczki. Potem haczykowatym narz\u0119dziem, zwanym \u201eri\u017ccec<\/em>\u201d, wyd\u0142ubuje si\u0119 reszt\u0119 drzewa z wn\u0119trza miski i wyg\u0142adza, a du\u017cym \u201eobirucznym ni\u017com<\/em>\u201d wyka\u0144cza si\u0119 na g\u0142adko sp\u00f3d i trzonek \u0142y\u017cki\u201d. Je\u015bli chodzi o wyroby bednarskie to z wywiadu z Janem Michniakiem przeprowadzonym przez Halin\u0119 Piaseck\u0105 z UMCSu w Lublinie 18 listopada 1962 r. dowiadujemy si\u0119, \u017ce \u00a0w Nowicy wyrabiano ich bardzo ma\u0142o a przed II wojn\u0105 zajmowa\u0142 si\u0119 ich produkcj\u0105 w\u0142asnie Aleksy Szmajda, kt\u00f3ry wyrabia\u0142 proste i niezdobione beczki.<\/p>\n\n\n\n

Bronis\u0142aw Wr\u00f3bel przez szereg lat zajmowa\u0142 si\u0119 prywatnym transportem ci\u0119\u017carowym poza Nowic\u0105. W trakcie pracy nad \u0142y\u017ckami, kt\u00f3re wyrabia\u0142 metod\u0105 maszynow\u0105 od 2000 r. przez przesz\u0142o dwana\u015bcie lat, straci\u0142 w wyniku nieszcz\u0119\u015bliwego wypadku oko. Podobnie jak i inni rzemie\u015blnicy z Nowicy maszyny do produkcji \u0142y\u017cek skonstruowa\u0142 samodzielnie. W czasie gdy pracowa\u0142 razem z \u017con\u0105, swoim bratem i jego \u017con\u0105 produkowa\u0142 do 1300 \u2013 1400 szt. bukowych \u0142y\u017cek dziennie (w rozmiarach 42 cm, 32 cm, 25 cm, 20 cm, 19 cm). P\u00f3\u017aniej, gdy pracowa\u0142 jedynie z \u017con\u0105, udawa\u0142o si\u0119 wyrobi\u0107 maksymalnie ok. 500 du\u017cych \u0142y\u017cek dziennie (42 cm). Pracy by\u0142o du\u017co i trwa\u0142a ona od rana do 20 \u2013 21.00. Opr\u00f3cz \u0142y\u017cek wyrabiali wa\u0142ki do ciasta, m\u0142otki do mi\u0119sa, kule do ucierania. Wspominaj\u0105c lata dzieci\u0144stwa, pracy i nauki przy ojcu szczeg\u00f3\u0142owo kre\u015bli ca\u0142y proces tworzenia \u0142y\u017cek; ciekawie opowiada o obrysowywaniu form \u0142y\u017cki: \u201e(\u2026) form\u0119 si\u0119 przyk\u0142ada\u0142o, obrysowywa\u0142o. O\u0142\u00f3wkiem jeszcze, wtedy u\u017cywa\u0142o si\u0119 chemiczne. Chemiczne najlepiej po surowym, mokrym drewnie pisa\u0142y. Chemicznego o\u0142\u00f3wka nie kupi\u0142 wtedy, to jak przychodzi\u0142 listonosz i podpisywali kwity to przewa\u017cnie w\u0142a\u015bnie mieli chemiczne o\u0142\u00f3wki\u201d. Rzemie\u015blnicy starali si\u0119 w\u00f3wczas pozyska\u0107 od listonosza te cenne o\u0142\u00f3wki bo zwyczajne, te szkolne zupe\u0142nie si\u0119 nie nadawa\u0142y, nie pisa\u0142y na mokrym drewnie.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142 on tw\u00f3rc\u0105, wesp\u00f3\u0142 ze swoim ojcem Janem, urz\u0105dzenia d\u017awi\u0119kowego, zwanego przez Niego \u201ekowalem\u201d s\u0142u\u017c\u0105cego do odstraszania dzik\u00f3w a instalowanego na potoku. Kowal to urz\u0105dzenie wykonane  z drewna z elementami metalowymi (felga z samochodu, wydaj\u0105ca charakterystyczny d\u017awi\u0119k) wed\u0142ug pomys\u0142u przyniesionego do wsi od Gazdy, kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z Szalowej. Urz\u0105dzenie nap\u0119dzane wod\u0105, bi\u0142o gdy wody by\u0142o du\u017co i gdy ona si\u0119 przelewa\u0142a. D\u017awi\u0119k ten by\u0142 bardzo charakterystyczny dla \u017cycia wsi, zwany przez niekt\u00f3rych mieszka\u0144c\u00f3w (nowoosadnik\u00f3w) \u201enowickim zegarem\u201d (s\u0142ycha\u0107 go by\u0142o od ok. lat 90 XX w. do pierwszych lat XXI w.).<\/p>\n\n\n\n

[1] Badania wykonywane by\u0142y pod kierunkiem profesora Romana Reinfussa z nieistniej\u0105cej dzi\u015b Katedry Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Marii Curie Sk\u0142odowskiej w Lublinie. Przeprowadzane by\u0142y w Nowicy, Leszczynach i Kunkowej przez okres 1,5 miesi\u0105ca w terminie od maja 1962 r. do lutego 1966 r.<\/p>\n\n\n\n

Regina Pazdur<\/p>\n\n\n